Μινωικός Πολιτισμός

Η ανασκαφική έρευνα στο νησί άρχισε να αναπτύσσεται την τελευταία εικοσαετία του 19ου αιώνα. Η πρώτη ανασκαφή στην Κνωσό έγινε από τον Ηρακλειώτη έμπορο Μίνω Καλοκαιρινό ο οποίος ανέσκαψε κατά το 1878 τμήμα του λόφου Κεφάλα της Κνωσού και έφερε στο φως τμήμα των αποθηκών ενός μεγάλου κτιρίου το οποίο ταύτισε με το ανάκτορο του Μίνωα. Η συστηματική όμως έρευνα τις προϊστορικής Κρήτης ξεκίνησε το 1900 με τις ανασκαφές του Άρθουρ Έβανς που οδήγησαν τελικά στην ανακάλυψη του ανακτόρου της Κνωσού. Παράλληλα με την έρευνα του Έβανς γινόταν και άλλες ανασκαφές κυρίως στο κεντρικό και ανατολικό μέρος του νησιού, τόσο από ξένους όσο και από Έλληνες αρχαιολόγους. Έτσι σε σύντομο σχετικά διάστημα ήρθαν στο φως και άλλα κέντρα του μινωικού πολιτισμού όπως τα Μάλια, η Ζάκρος, η Φαιστός, η Τύλισος ο Μόχλος και άλλα. Μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο οι ανασκαφές, από Έλληνες κυρίως αρχαιολόγους, πολλαπλασιάστηκαν και επεκτάθηκαν και στο δυτικό τμήμα του νησιού.

Πρωτομινωική Περίοδος (ΠΜ 2800 - 2100 π.Χ.)

Κατά το τέλος της Ύστερης Νεολιθικής, γύρω στο 2800 π.Χ. παρατηρείται μία ουσιώδης αλλαγή στην Κρήτη. Παύει η αποκλειστική χρήση του λίθου για την κατασκευή εργαλειακού εξοπλισμού και αρχίζει η σταδιακή χρήση μετάλλων και κυρίως του χαλκού.

Την ίδια περίπου περίοδο παρατηρείται μία ανάλογη μεταβολή και σε άλλες περιοχές του Ελληνικού χώρου και κυρίως στις Κυκλάδες και την ηπειρωτική Ελλάδα. Η ξαφνική αυτή αλλαγή στην τεχνολογία της Κρήτης μπορεί να ερμηνευτεί με την υπόθεση της εγκατάστασης νέων κατοίκων στο νησί, των Μινωιτών οι οποίοι έφεραν μαζί τους τον χαλκό και την γνώση για την κατεργασία του. Η προέλευση των νέων αυτών κατοίκων της Κρήτης δεν έχει ακόμα εξακριβωθεί.

Κατά την ΠΜ Ι περίοδο οι περισσότεροι κάτοικοι της Κρήτης ζουν σε συνοικισμούς και σπήλαια στο κεντρικό κυρίως τμήμα του νησιού. Παράλληλα όμως αρχίζουν να χτίζονται τα πρώτα σπίτια σε περιοχές της ανατολικής Κρήτης. Στη διάρκεια της ΠΜ ΙΙ φάσης ιδρύονται μεγάλοι οικισμοί, όπως η Μύρτος, η Βασιλική, τα Γουρνιά και το Παλαίκαστρο.

Οικισμός στη Βασιλική Ιεράπετρας	Οικισμός στα Γουρνιά

Η επιλογή των θέσεων των οικισμών αυτών φαίνεται ότι δεν είναι τυχαία. Όλοι βρίσκονται σε κοντινή απόσταση από τον ισθμό της Ιεράπετρας που αποτελεί το στενότερο μέρος της Κρήτης, όπου εύκολα μεταφέρονται εμπορεύματα μέσω της ξηράς από το Αιγαίο στο Λιβυκό πέλαγος και αντίστροφα. Προς το τέλος της περιόδου αναπτύσσονται εμπορικά κέντρα και στην Κεντρική Κρήτη και δημιουργούνται οδικές αρτηρίες για την επικοινωνία των κρητικών πόλεων μεταξύ τους. Η γνώση του ορείχαλκου δίνει άλλες διαστάσεις στη ζωή της εποχής. Τα πλοία γίνονται ασφαλέστερα και η επικοινωνία με τα μεσογειακά παράλια εντείνεται και γίνεται αποδοτικότερη. Έτσι αναπτύσσονται εμπορικές σχέσεις με την Κύπρο από την οποία εισάγεται χαλκός, με την Αίγυπτό και τις Κυκλάδες.

Η εξέλιξη είναι φανερή σε όλους τους τομείς της ζωής και της τέχνης. Στην κεραμική έχουμε ανάπτυξη νέων ρυθμών. Ένας από τους σημαντικότερους είναι ο ρυθμός Πύργου. Αγγεία αυτού του ρυθμού απαντούν σε όλη την Κρήτη γεγονός που σημαίνει ότι ήδη κατά την περίοδο αυτή έχουμε ανάπτυξη των μηχανισμών εκείνων που είναι απαραίτητοι για τη διακίνηση των προϊόντων της κεραμικής τουλάχιστόν στο εσωτερικό του νησιού.

Κατά την Πρωτομινωική ΙΙ (ΠΜ ΙΙ) περίοδο η επαφή με άλλες περιοχές εκτός Κρήτης έχει ήδη συντελεστεί αφού αναγνωρίζονται στην μινωική κεραμική τύποι αγγείων που προέρχονται από περιοχές της κυρίως Ελλάδας όπως η "σαλτσιέρα", φιάλη με μακριά προχοή, σχήμα τυπικό για την Πρωτοελλαδική ΙΙ περίοδο της ηπειρωτική Ελλάδας.
	Σαλτσιέρα ΠΜ ΙΙ περίόδου, ρυθμού "Βασιλικής"

Η εξέλιξη στην τεχνολογία της κεραμικής κατά την ΠΜ ΙΙ είναι εμφανής. Η ανακάλυψη κεραμικών τροχών στη Μύρτο της Ιεράπετρας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι υπήρχαν οργανωμένα εργαστήρια παραγωγής αγγείων. Το γεγονός αυτό είναι σημαντικό όχι μόνο γιατί δείχνει τη εξέλιξη και την πρόοδο στην τεχνολογία, αλλά και γιατί υποδηλώνει της ύπαρξη μιας καινούριας κοινωνικό-οικονομικής τάξης, αυτής των εξειδικευμένων τεχνιτών.

Κεραμικοί τροχοί από τη Μύρτο Ιεράπετρας

Η κεραμική της Πρωτομινωικής ΙΙΙ δεν είναι τόσο ξεκάθαρη καθώς η διάρκεια της ήταν μικρότερη στη δυτική και κεντρική Κρήτη από ότι στην ανατολική. Το γεγονός όμως ότι δείγματα του λεγόμενου λευκού ρυθμού που είναι χαρακτηριστικός της περιόδου αυτής βρέθηκαν εκτός Κρήτης, δείχνει καθαρά ότι οι βάσεις για το εμπόριο και την ανάπτυξή της ναυτιλίας έχουν πια τεθεί, και οι σχέσεις με άλλους πολιτισμούς του Αιγαίου είναι στενότερες.

Τα ταφικά έθιμα εξελίσσονται παράλληλα με τους άλλους τομείς. Αρχικά συνεχίζεται η νεολιθική πρακτική της εναπόθεσης των νεκρών σε σπήλαια. Τα πρώτα ταφικά κτήρια ή αλλιώς περιφράγματα εμφανίζονται κατά την ΠΜ ΙΙ και είναι απλά ορθογώνια κτίσματα με δύο ή περισσότερα δωμάτια. Στην ΠΜ περίοδο ανάγεται και η χρήση των θολωτών τάφων. Παράλληλα απαντώνται και απλοί λακοειδείς τάφοι ή τάφοι πρωτόγονου θαλαμοειδούς τύπου όπως μαρτυρούν τα ευρήματα στο νεκροταφείο της Αγίας Φωτιάς Σητείας.

Οι νεκροί θάβονται με τα προσωπικά τους αντικείμενα, το πλήθος και ο πλούτος των οποίων είναι ενδεικτικός της κοινωνικής τους θέσης. Η εύρεση ειδωλίων και τελετουργικών αγγείων, και η παρουσία οστών ζώων και πουλιών αποτελούν προφανώς ενδείξεις ταφικής λατρείας.
	Τάφος από το πρωτομινωικό νεκροταφείο στην Αγία Φωτιά Σητείας

Μεταλλοτεχνία και σφραγιδογλυφία

Η μεγάλη πρόοδος που συντελείται κατά την περίοδο αυτή φαίνεται περισσότερο στη μεταλλοτεχνία. Από χαλκό κατασκευάζονται τώρα όλα τα εργαλεία για τη σφραγιδογλυφία, την μικροτεχνία και τη λιθοτεχνία. Αναπτύσσονται τεχνικές που επιτρέπουν την κατασκευή περίτεχνων κοσμημάτων από χρυσό και ασήμι, σκευών καλλωπισμού, όπλων, αντικειμένων καθημερινής χρήσης και σφραγίδων οι οποίες χρησιμοποιούνταν τόσο σαν κοσμήματα όσο και για να δηλώσουν την αυθεντικότητα κάποιου προϊόντος ή την κυριότητα ενός αντικειμένου.

Ασημένια εγχειρίδια από το θολωτό τάφο της Κουμάσας Μεσσαράς

Η παρουσία οψιανού στο νησί δηλώνει ότι υπήρχε στενή επαφή με τις Κυκλάδες, γεγονός που ενισχύεται από την παρουσία κυκλαδικών αγγείων στην Κρήτη και Κρητικών αγγείων στις Κυκλάδες. Επίσης διάφοροι σκαραβαίοι και λίθινα αγγεία αιγυπτιακής προέλευσης φανερώνουν ότι υπήρχε κάποιου είδους εμπορική σχέση με αυτή την περιοχή.